Sömürgeciliğin İzmir’e Uzanan Gölgesi
Sömürgecilik… Yalnızca tarih kitaplarının tozlu raflarında kalmış bir kavram değil. Tam tersine, günümüzde farklı kılıklara bürünerek karşımıza çıkan bir düzenek. Dün toplarıyla tüfekleriyle gelen emperyalizm, bugün şirketleriyle, vakıflarıyla, fonlarıyla geliyor.
Tarihsel Arka Plan
16. yüzyıldan itibaren Avrupa devletlerinin yükselen deniz gücü, yeni ticaret yollarının kontrolü ve hammadde ihtiyacı sömürgeciliği doğurdu. Portekiz’den İngiltere’ye kadar bütün büyük güçler, “medeniyet götürme” kılıfı altında yerel halkları köleleştirdi, kültürleri çürüttü, ekonomileri ele geçirdi. Bu düzen sadece Afrika’da, Asya’da değil, Osmanlı topraklarında da etkisini gösterdi. İzmir, tam da bu dönemde Levantenlerin ve Batılı tüccarların laboratuvarı oldu.
Yaptığımız taramalarda görüyoruz ki, klasik sömürgecilik üç sacayağı üzerine oturuyordu:
1. Askeri işgal – Toprakların zorla ele geçirilmesi.
2. Ekonomik denetim – Kaynakların ve ticaret yollarının kontrolü.
3. Kültürel dönüşüm – Halkların kendi kimliğinden koparılması.
Bugün ise sahne farklı. Artık doğrudan işgal yerine “ekonomik işgal” öne çıkıyor. Çok uluslu şirketler, uluslararası fonlar ve kültürel projeler üzerinden aynı işlev sürdürülüyor.
Günümüz Sömürgeciliği
Küresel sermaye artık sadece zenginlik peşinde değil; şehirleri, toplumları ve kültürleri yeniden dizayn etme iddiasında. “Yatırım”, “restorasyon”, “kalkınma” gibi masum görünen kelimelerin arkasında çoğu kez emperyalist çıkarlar gizleniyor. Sömürgecilik yeni biçimlere bürünse de özü değişmedi: Yerel halkın iradesini devre dışı bırakmak, geçmişi ve geleceği başkalarının eline teslim etmek.
İzmir Örneği
İzmir, tarih boyunca bu tür girişimlerin hedefinde oldu. Bir yandan liman kenti olması nedeniyle uluslararası ticaretin merkezi haline getirildi; diğer yandan Levanten sermayesi üzerinden Batı’nın ekonomik ve kültürel etkisine açıldı. Bugün aynı hatların farklı maskelerle yeniden sahneye çıktığını görüyoruz. Özellikle “tarihsel miras” projeleri adı altında İzmir’in kimliği üzerinde yeni bir dizayn çabası dikkat çekiyor.
Tam bu noktada, İzmir’de son yıllarda tartışmalı bir şekilde öne çıkan bir yapı var: TARKEM. Kültürel miras, restorasyon ve yatırım söylemleriyle sahneye çıkan bu şirketin kimlerle, hangi anlayışla hareket ettiği sorusu, önümüzdeki yazılarda ayrıntısıyla ele alınacak.
Sonuç yerine
Sömürgecilik tarihini bilmeden bugünü anlamak mümkün değil. Dün Afrika’da, Asya’da ve Anadolu’da uygulanan yöntemlerin modern versiyonları bugün İzmir’de dolaşıyor. Küresel sermaye ve yerel işbirlikçileri üzerinden yürüyen bu süreç, sadece bir ekonomi meselesi değil; aynı zamanda bir milli güvenlik ve kültür meselesidir.
Cumhurbaşkanı Sayın Recep Tayyip Erdoğan’ın ABD ile görüştüğü, Türkiye’ye ve kendisine karşı sahte iltifatların ortalıkta bolca dolaştığı şu günlerde daha çok dikkat etmek gerekir çünkü emperyalizmin duyguları olmaz çıkarları, menfaatleri ve hesapları olur.
Bir sonraki yazımızda, TARKEM’in ortaklık yapısına ve İzmir’deki faaliyetlerine bu güne baktığımız açıya zenginlik katarak başka bir bakış açısı ile daha yakından bakacağız. Çünkü geçmişi bilmek, geleceği korumanın ilk adımıdır.
Muhammed Çopur – NvarNyokizmir
Ulusal Kanal Ege Bölge Temsilcisi
